Hər il noyabrın 14-də bütün dünyada Ümumdünya Diabetlə Mübarizə Günü qeyd olunur. Bu günün əsas məqsədi şəkərli diabet haqqında maarifləndirməni artırmaq, xəstəliyin erkən aşkarlanmasının əhəmiyyətini vurğulamaq, risk faktorlarına diqqət çəkmək və diabetlə yaşayan insanların keyfiyyətli tibbi xidmətə çıxışını təşviq etməkdir.
"Unikal" xəbər verir ki, şəkərli diabet müasir dövrün ən geniş yayılmış xroniki qeyri-infeksion xəstəliklərindən biridir. Xəstəlik insulin hormonunun kifayət qədər ifraz olunmaması və ya orqanizmin insulindən effektiv istifadə edə bilməməsi nəticəsində qanda qlükoza səviyyəsinin yüksəlməsi ilə xarakterizə olunur. Nəzarətsiz qalan yüksək qan şəkəri zamanla ürək-damar sisteminə, böyrəklərə, gözlərə və sinir sisteminə ciddi zərər verə bilər.
2026-cı ildə dünya üzrə diabet statistikası: narahatedici rəqəmlər
Beynəlxalq Diabet Federasiyasının (IDF) 2025-ci ildə nəşr olunmuş 11-ci Diabet Atlasının məlumatları problemin qlobal miqyasını bir daha ortaya qoyur:
* Dünyada 20–79 yaş arasında təxminən 589 milyon yetkin insan şəkərli diabetlə yaşayır. Bu, həmin yaş qrupunun təxminən 11,1%-i deməkdir.
* Təxminən 252 milyon insan diabet xəstəsi olduğunu bilmir.
* Diabetlə yaşayan insanların sayı 2050-ci ilədək 853 milyona çata bilər.
* 2024-cü ildə diabetlə əlaqəli səbəblərdən təxminən 3,4 milyon insan həyatını itirib.
* 2024-cü ildə diabetə dünya üzrə səhiyyə xərclərinin ən azı 1 trilyon ABŞ dolları sərf olunub.
* Təxminən 635 milyon yetkin insanda qlükoza tolerantlığının pozulması mövcuddur.
Bu rəqəmlər göstərir ki, diabet yalnız fərdi sağlamlıq problemi deyil, eyni zamanda qlobal səhiyyə sistemləri üçün ciddi çağırışdır.
Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatının (ÜST) 11 noyabr 2026-cı ildə yenilənmiş məlumatına əsasən, 2022-ci ildə dünyada diabetlə yaşayan insanların sayı 830 milyona çatıb. 1990-cı ildə bu göstərici 200 milyon idi. Həmin dövrdə 18 yaşdan yuxarı şəxslər arasında diabetin yayılma səviyyəsi 7%-dən 14%-ə yüksəlib.
ÜST-nin məlumatına görə, 2023-cü ildə diabet birbaşa 2 milyon ölümə səbəb olub, diabetlə əlaqəli böyrək xəstəliyi isə əlavə 390 min ölümlə nəticələnib.
Qeyd: IDF və ÜST göstəriciləri fərqli hesablama metodlarına və istinad illərinə əsaslanır. Buna görə rəqəmlər eyni ilin statistikası kimi deyil, müvafiq qurumların açıqladığı məlumatlar kimi təqdim olunur.
2026-cı ilin devizi: “Diabetə qarşı erkən addım at!”
Beynəlxalq Diabet Federasiyası 2026–2027-ci illər üçün Ümumdünya Diabetlə Mübarizə Gününün əsas mövzusunu “Early Action on Diabetes” – “Diabetə qarşı erkən addım” olaraq müəyyən edib.
Bu kampaniya erkən diaqnostikanın, risklərin vaxtında qiymətləndirilməsinin, profilaktikanın və keyfiyyətli tibbi xidmətə çıxışın vacibliyini ön plana çəkir.
Kampaniyanın əsas mesajı ondan ibarətdir ki, diabetin erkən aşkarlanması ağırlaşmaların qarşısını almağa, xəstəliyin idarə olunmasını yaxşılaşdırmağa və insanların həyat keyfiyyətini qorumağa kömək edir.
Birləşmiş Millətlər Təşkilatı 14 noyabr tarixini 2006-cı ildə qəbul etdiyi 61/225 saylı qətnamə ilə rəsmi beynəlxalq gün kimi tanıyıb. Bu qərar diabet probleminin qlobal səviyyədə diqqətdə saxlanılması və beynəlxalq əməkdaşlığın gücləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Diabetin hansı əlamətlərinə diqqət yetirməliyik?
Şəkərli diabet bəzi insanlarda uzun müddət nəzərəçarpan simptomlar olmadan inkişaf edə bilər. Xüsusilə 2-ci tip diabetin gec aşkarlanması ciddi fəsadların yaranmasına şərait yarada bilər.
Əsas əlamətlər:
* Həddindən artıq susuzluq və ağız quruluğu;
* Tez-tez sidiyə çıxma;
* İştahanın artması;
* Səbəbsiz çəki itkisi;
* Yorğunluq və halsızlıq;
* Görmənin bulanıqlaşması;
* Yaraların gec sağalması;
* Təkrarlanan dəri və sidik yolları infeksiyaları.
Bu əlamətlər müşahidə olunduqda vaxt itirmədən həkimə müraciət etmək vacibdir. Lakin simptomların olmaması diabet riskinin olmadığı anlamına gəlmir.
Diabetin erkən aşkarlanması üçün hansı müayinələr vacibdir?
Diabetin diaqnostikasında laborator müayinələr mühüm rol oynayır. Həkimin göstərişinə əsasən aşağıdakı analizlər aparıla bilər:
1. Acqarına qlükoza (qan şəkəri): Qanda qlükoza səviyyəsini müəyyən etməyə kömək edir.
2. HbA1c (qlikozilləşmiş hemoqlobin): Son təxminən 2–3 ay ərzində qanda şəkərin orta səviyyəsini qiymətləndirir.
3. Oral qlükoza tolerantlıq testi (OGTT): Orqanizmin qlükozanı mənimsəmə qabiliyyətini müəyyənləşdirir.
4. İnsulin və C-peptid: Müəyyən klinik hallarda insulin ifrazı və mədəaltı vəzinin fəaliyyəti haqqında əlavə məlumat verir.
Müayinələrin seçimi insanın yaşına, şikayətlərinə, risk faktorlarına və klinik vəziyyətinə uyğun olaraq endokrinoloq tərəfindən müəyyən edilməlidir.
Diabetin qarşısını almaq və ağırlaşma riskini azaltmaq mümkündürmü?
1-ci tip diabetin qarşısını almağın hazırda təsdiqlənmiş ümumi üsulu yoxdur. Lakin 2-ci tip diabetin yaranma riskini azaltmaq və ya inkişafını gecikdirmək mümkündür.
Bunun üçün:
* Sağlam və balanslaşdırılmış qidalanmaya üstünlük verilməli;
* Şəkərli içkilər və yüksək kalorili qidaların istehlakı məhdudlaşdırılmalı;
* Artıq çəki varsa, sağlam şəkildə azaldılmalı;
* Həftədə ən azı 150 dəqiqə orta intensivlikli fiziki aktivlik təmin edilməli;
* Siqaretdən uzaq durulmalı;
* Qan şəkəri, arterial təzyiq və xolesterin səviyyələri nəzarətdə saxlanılmalıdır;
* Risk qrupunda olan şəxslər mütəmadi tibbi müayinələrdən keçməlidirlər.
Diabet diaqnozu qoyulmuş şəxslər üçün isə müalicəyə riayət etmək, dərmanları həkim təyinatına uyğun qəbul etmək, qidalanmanı düzgün tənzimləmək və müntəzəm nəzarətdə olmaq olduqca vacibdir.
Dr. Reyhan Mustafayevadan çağırış
Diaqnoz Tibb Mərkəzinin Endokrinoloq-Dietoloqu, Tibb üzrə Fəlsəfə Doktoru Dr. Reyhan Mustafayeva diabetlə mübarizədə maarifləndirmənin, vaxtında müayinənin və fərdi yanaşmanın əhəmiyyətini vurğulayır.
Diabet diaqnozu həyatın sonu deyil. Müasir tibbin imkanları, düzgün müalicə, balanslaşdırılmış qidalanma, fiziki aktivlik və davamlı həkim nəzarəti ilə bu xəstəliyi effektiv idarə etmək mümkündür.
Sağlamlığınızı yalnız şikayətlər yarandıqda deyil, özünüzü yaxşı hiss etdiyiniz zaman da qoruyun. Çünki diabetə qarşı atılan ən vacib addımlardan biri onun vaxtında aşkarlanmasıdır.
14 Noyabr – Ümumdünya Diabetlə Mübarizə Günü!
Diaqnoz Tibb Mərkəzi olaraq hər kəsi sağlamlığının qeydinə qalmağa, mütəmadi müayinələrdən keçməyə və diabetə qarşı maarifləndirmə təşəbbüslərinə qoşulmağa çağırırıq.
