ABŞ nümayəndələrinin Kremlə səfəri, Avropanın danışıqlara qoşulması uğrunda diplomatik mübarizə və Donbas ətrafında uzlaşmaz mövqelər – Ukrayna müharibəsinin taleyi yenidən beynəlxalq diplomatiyanın əsas gündəminə çevrilib. Moskva görüşü sülhə doğru yeni imkan yaradacaq, yoxsa tərəflər yenə də ortaq məxrəcə gələ bilməyəcək?
“Unikal” xarici mətbuatın materialları əsasında mövzu ilə bağlı analitik təhlil hazırlayıb:
Ukrayna müharibəsinin başa çatdırılması istiqamətində diplomatik səylər noyabrın 12-də yeni mərhələyə qədəm qoyub. ABŞ prezidenti Donald Trampın xüsusi nümayəndələri Stiv Uitkoff və Cared Kuşner Moskvada Rusiya prezidenti Vladimir Putinlə görüşərək müharibənin dayandırılması perspektivlərini müzakirə ediblər.
Təxminən iki saat yarım davam edən görüş ABŞ-ın vasitəçiliyi ilə Birləşmiş Ərəb Əmirliklərinin paytaxtı Əbu-Dabidə keçirilən Rusiya-Ukrayna danışıqlarından sonra baş tutub. Görüşdən sonra ABŞ nümayəndələri növbəti üçtərəfli danışıqlar raundunun keçirilməsi barədə razılıq əldə olunduğunu bildiriblər. Avropa nümayəndələrinin də növbəti müzakirələrə qoşulması nəzərdə tutulur.
Lakin diplomatik fəallığın artması hələ müharibənin başa çatmasına yaxınlaşmaq demək deyil. Çünki Moskva, Kiyev və Vaşinqtonun əsas məsələlərdə mövqeləri arasında ciddi fərqlər qalmaqdadır.
Ərazi məsələsi – sülhün qarşısındakı əsas maneə
Moskva ilə Kiyev arasında ən ciddi fikir ayrılığı ərazi məsələsidir.
Rusiya Donbas üzərində tam nəzarət tələbindən geri çəkilmək niyyətində olmadığını nümayiş etdirir. Moskva hətta Ukraynanın hazırda nəzarətində saxladığı ərazilərin də Rusiyaya verilməsini istəyir.
Ukrayna isə bu tələbi qəbul etmir. Prezident Volodimir Zelenski ölkəsinin ərazi bütövlüyü məsələsində güzəştə getməyin mümkün olmadığını dəfələrlə bəyan edib.
Əslində, mübahisə yalnız hazırkı cəbhə xəttinin müəyyənləşdirilməsi ilə bağlı deyil. Söhbət müharibədən sonra regionda hansı siyasi və təhlükəsizlik reallığının formalaşacağından gedir.
Rusiya tərəfi hərbi əməliyyatların dayandırılması üçün özünün irəli sürdüyü ərazi və təhlükəsizlik tələblərinin nəzərə alınmasını istəyir. Kiyev isə belə bir razılaşmanın gələcəkdə yeni hərbi təcavüz üçün zəmin yarada biləcəyindən ehtiyat edir.
Bu ziddiyyət danışıqların ən çətin mərhələsi olaraq qalır.
Putinin humanitar təklifi: Yeni diplomatik imkan?
Moskva görüşündə diqqət çəkən məsələlərdən biri də Vladimir Putinin Donetsk vilayətinin Kostyantınivka şəhəri ilə bağlı təklifi olub.
Rusiya prezidenti şəhərdə qalan mülki əhalinin təxliyəsi üçün müvəqqəti humanitar missiyanın həyata keçirilməsini təklif edib. Putinin sözlərinə görə, bu prosesin təşkili üçün ərazidə minalardan təmizləmə işləri aparılmalı və təhlükəsizlik təmin edilməlidir.
Lakin Kiyev Moskvanın bu təklifinə ehtiyatla yanaşır. Ukrayna tərəfi daha əvvəl işğal altında olan Oleşki şəhərində oxşar humanitar mexanizmin hərbi məqsədlər üçün istifadə edildiyini iddia edir.
Bu səbəbdən Ukrayna hakimiyyəti yeni təklifin təfərrüatlarının dəqiqləşdirilməsini vacib hesab edir.
Bu hadisə bir daha göstərir ki, tərəflər arasında qarşılıqlı etimadın olmaması hətta humanitar təşəbbüslərin də mübahisəyə çevrilməsinə səbəb olur.
ABŞ nə istəyir: Sürətli sülh, yoxsa uzunmüddətli razılaşma?
Donald Tramp administrasiyası Ukrayna müharibəsinin dayandırılmasını xarici siyasətinin əsas istiqamətlərindən biri kimi təqdim edir.
Vaşinqtonun son diplomatik fəallığı göstərir ki, ABŞ tərəfləri birbaşa danışıqlar masasına qaytarmaq və mümkün razılaşma üçün çərçivə formalaşdırmaq istəyir.
Trampın nümayəndələrinin həm Putinlə, həm də Zelenski ilə görüşlər keçirməsi Vaşinqtonun vasitəçilik rolunu davam etdirmək niyyətini göstərir.
Lakin ABŞ-ın qarşısında mürəkkəb vəzifə dayanır: müharibənin mümkün qədər tez dayandırılması ilə Ukraynanın gələcək təhlükəsizliyinin təmin edilməsi arasında tarazlıq tapılmalıdır.
Sürətli atəşkəs hərbi itkilərin və dağıntıların qarşısını ala bilər. Ancaq təhlükəsizlik təminatları olmadan əldə edilən razılaşma gələcəkdə yeni qarşıdurma riskini aradan qaldırmaya bilər.
Bu səbəbdən danışıqların əsas istiqamətlərindən biri müharibədən sonrakı təhlükəsizlik mexanizmlərinin müəyyənləşdirilməsidir.
Avropa danışıqlar masasına qayıda biləcəkmi?
Prosesin digər mühüm istiqaməti Avropanın danışıqlarda iştirakıdır.
Ukrayna və Avropa dövlətləri hesab edirlər ki, müharibədən sonrakı təhlükəsizlik məsələləri Avropa ölkələrinin iştirakı olmadan həll edilə bilməz. Çünki əldə olunacaq razılaşmanın nəticələri birbaşa Avropanın təhlükəsizlik sisteminə təsir göstərəcək.
ABŞ nümayəndəsi Cared Kuşner də Avropa ölkələrinin danışıqlara cəlb olunmasının vacibliyini vurğulayıb. Stiv Uitkoff isə Putinlə görüşdən sonra növbəti danışıqlarda avropalıların iştirak edəcəyini bildirib.
Lakin Moskvanın bu məsələyə münasibəti fərqlidir. Rusiya nümayəndələri Avropa ölkələrinin Ukraynaya hərbi və siyasi dəstəyini əsas gətirərək onların danışıqlarda iştirakına ehtiyatla yanaşırlar.
Bu vəziyyət diplomatik prosesdə maraqlı bir ziddiyyət yaradır: Avropa müharibənin nəticələrinə birbaşa təsir göstərəcək tərəf olsa da, onun danışıqlardakı iştirakının formatı hələ də müzakirə mövzusudur.
ABŞ nümayəndələrinin Moskvadan sonra İrlandiyanın paytaxtı Dublinə gedərək Zelenski ilə görüşməsi də bu baxımdan diqqət çəkir. Vaşinqton həm Moskvanın, həm də Kiyevin mövqelərini yaxınlaşdırmağa çalışır.
Moskva və Kiyev arasında etimad problemi
Danışıqların qarşısındakı ən ciddi maneələrdən biri tərəflər arasında dərin etimadsızlıqdır.
Əbu-Dabi danışıqlarında əsirlərin genişmiqyaslı mübadiləsi ilə bağlı razılığın əldə olunması müsbət addım sayıla bilər. Bu, tərəflərin ən azı humanitar məsələlərdə müəyyən ortaq məxrəcə gələ bildiyini göstərir.
Lakin belə razılaşma ümumi siyasi anlaşmanın formalaşmasına zəmanət vermir.
Bundan əlavə, Ukraynada hərbi əməliyyatlar davam edir. Noyabrın 12-də Kiyevə edilən dron hücumu nəticəsində bir qadının həlak olduğu, enerji infrastrukturuna zərbələr endirildiyi barədə məlumatlar yayılıb.
Beləliklə, tərəflər danışıqlar masasında sülh imkanlarını müzakirə etdikləri halda, döyüş meydanında müharibə davam edir.
Starshield məsələsi: Ukraynanın müdafiəsində yeni problem
Moskva danışıqları ilə eyni vaxtda Ukrayna üçün daha bir ciddi məsələ gündəmə gəlib.
Volodimir Zelenski ABŞ-ın SpaceX şirkətinə məxsus Starshield hərbi peyk rabitə sistemində yenidən texniki məhdudiyyətlər yarandığını bildirib.
Ukrayna tərəfinin məlumatına görə, bu məhdudiyyətlər xüsusilə Rusiya dronlarının qarşısının alınmasında istifadə olunan sistemlərin fəaliyyətinə təsir göstərir.
Kiyev hesab edir ki, rabitə imkanlarının məhdudlaşması hava hücumundan müdafiə sistemlərinin işini çətinləşdirə bilər. Avropa Komissiyası da xidmətlərin bərpasının vacibliyini vurğulayıb.
Bu hadisə ABŞ-ın Ukraynaya dəstəyinin yalnız diplomatik və hərbi yardımla məhdudlaşmadığını, texnoloji imkanların da müharibənin gedişində mühüm rol oynadığını göstərir.
Digər tərəfdən, ABŞ-ın vasitəçilik etdiyi sülh danışıqları ilə eyni vaxtda belə problemlərin yaranması Vaşinqtonun Kiyevlə münasibətlərində etimad məsələsini yenidən gündəmə gətirir.
Azərbaycanın maraqları baxımından nə dəyişə bilər?
Rusiya-Ukrayna müharibəsinin nəticələri yalnız Moskva və Kiyevin gələcəyinə təsir göstərməyəcək. Bu proses bütövlükdə Avrasiyanın siyasi və iqtisadi münasibətlər sisteminə təsir edə bilər.
Azərbaycan üçün də danışıqların nəticələri xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
İlk növbədə, müharibənin dayandırılması Avropa ilə Asiya arasında nəqliyyat və logistika əlaqələrinin inkişafına yeni imkanlar yarada bilər. Xüsusilə Orta Dəhlizin əhəmiyyəti, Azərbaycanın tranzit imkanları və regional iqtisadi əməkdaşlıq baxımından yeni perspektivlər meydana çıxa bilər.
Digər tərəfdən, Rusiya ilə Qərb arasında münasibətlərin hansı istiqamətdə inkişaf edəcəyi Cənubi Qafqazdakı geosiyasi proseslərə də təsirsiz ötüşməyəcək.
Azərbaycanın xarici siyasətində regional sabitlik, iqtisadi əməkdaşlıq və nəqliyyat bağlantılarının inkişafı mühüm yer tutur. Bu baxımdan, Ukrayna müharibəsi ətrafında əldə ediləcək istənilən uzunmüddətli razılaşma ölkəmiz üçün də diqqətlə izlənilməli prosesdir.
Sülhə gedən yol hələ nə qədər uzundur?
Moskva görüşü diplomatik kanalın yenidən fəallaşdığını göstərir. ABŞ nümayəndələrinin növbəti üçtərəfli danışıqların keçiriləcəyini və Avropa təmsilçilərinin də prosesə qoşulacağını bildirməsi müəyyən irəliləyiş kimi qiymətləndirilə bilər.
Ancaq görüşlərin keçirilməsi hələ sülhün yaxınlaşması demək deyil.
Əsas məsələ tərəflərin hansı güzəştlərə hazır olmasıdır. Rusiya ərazi və təhlükəsizlik tələblərini qoruyur, Ukrayna suverenlik və ərazi bütövlüyündən geri çəkilmək istəmir. ABŞ isə bu ziddiyyətləri uzlaşdırmağa çalışır.
Danışıqların uğuru yalnız atəşkəsin elan edilməsi ilə ölçülməməlidir. Əsas məsələ əldə olunacaq razılaşmanın nə qədər davamlı olacağı, onun hansı beynəlxalq təminatlarla qorunacağı və tərəflərin öhdəliklərinə necə əməl edəcəyidir.
Bəlkə də hazırkı diplomatik prosesin ən mühüm sualı budur: Tərəflər müharibəni dayandırmaq istəyirlər, yoxsa sadəcə daha əlverişli şərtlərlə danışıqlar aparmaq üçün vaxt qazanırlar?
Bu suala cavab yaxın günlərdə keçiriləcək görüşlərdən və tərəflərin real addımlarından asılı olacaq.
Bir məqam isə aydındır: Ukrayna müharibəsinin taleyi artıq yalnız cəbhədə deyil, Moskva, Vaşinqton, Kiyev və Avropa paytaxtları arasında aparılan mürəkkəb diplomatik mübarizədə də müəyyənləşir.
Ramil Zeynallı
