Azərbaycan və Ermənistan arasında dövlət sərhədinin delimitasiyası ilə bağlı proses yeni mərhələyə daxil olur. Bu dəfə söhbət yalnız sərhədin hansı hissələrinin müəyyənləşdirilməsindən deyil, prosesin hansı istiqamətdə aparılacağından gedir.
Azərbaycanın xarici işlər naziri Ceyhun Bayramovun açıqladığı razılaşmaya əsasən, delimitasiya işlərinin Azərbaycan, Ermənistan və Gürcüstan sərhədlərinin kəsişdiyi nöqtədən – yəni daha mürəkkəb hesab olunan şimal istiqamətindən başlayaraq cənuba doğru aparılması nəzərdə tutulur.
İlk baxışda texniki xarakter daşıyan bu qərarın əslində kifayət qədər ciddi siyasi və praktiki əhəmiyyəti var. Çünki sərhədin hansı hissəsindən başlanması prosesin sonrakı mərhələlərində hansı məsələlərin hansı ardıcıllıqla müzakirə olunacağını da müəyyənləşdirə bilər.
Görünür, Azərbaycan öncə şimal ərazilərindəki anklavlar məsələsini həll etməyə çalışır.
Azərbaycan və Ermənistan arasında sərhəd məsələsi 2020-ci ildən sonra iki ölkə arasında münasibətlərin ən həssas istiqamətlərindən birinə çevrilib. 44 günlük müharibədən sonra regionda yeni reallıq yaranıb və tərəflər üçün əsas məsələlərdən biri sovet dövrünün xəritələri əsasında dövlət sərhədinin hüquqi və faktiki olaraq müəyyənləşdirilməsidir.
Bu baxımdan delimitasiya prosesinin Qazax istiqamətindən başlaması təsadüfi deyildi. 2024-cü ildə Azərbaycan və Ermənistan arasında dövlət sərhədinin Qazax rayonu istiqamətində delimitasiyasının başlanması prosesin praktiki mərhələyə keçdiyini göstərdi. Bir vaxtlar işğal altında olan və uzun illərdir mübahisə mövzusu olaraq qalan bir sıra ərazilərin Azərbaycanın nəzarətinə qaytarılması sərhəd danışıqlarının real nəticələr verə biləcəyini nümayiş etdirdi.
Burada vacib məqam odur ki, sərhədin şimal hissəsi daha mürəkkəb relyefə, yaşayış məntəqələrinə və müxtəlif tarixi xəritələrin müqayisəsini tələb edən sahələrə malikdir. Buna görə də prosesin məhz bu istiqamətdən başlanması tərəflərin daha çətin məsələləri əvvəlcədən masaya çıxarmaq niyyətindən xəbər verir.
Digər tərəfdən, Ermənistan tərəfindən səsləndirilən açıqlamalarda "Tramp Yolu"nun keçəcəyi ayrı-ayrı hissələrdə demarkasiya işlərinin cənubdan şimala doğru aparılmasının mümkünlüyü qeyd edilir. Burada terminoloji və praktiki fərqi nəzərə almaq vacibdir.
Delimitasiya sərhəd xəttinin tərəflər arasında razılaşdırılaraq müəyyən edilməsidir. Demarkasiya isə müəyyən edilmiş sərhədin ərazidə xüsusi nişanlarla işarələnməsi mərhələsidir. Buna görə də ayrı-ayrı infrastruktur layihələri ilə bağlı konkret sahələrdə işlərin fərqli ardıcıllıqla aparılması bütövlükdə delimitasiya prosesinin istiqamətinin dəyişməsi anlamına gəlmir.
Başqa sözlə, bir yolun, dəmir yolunun və ya kommunikasiya xəttinin keçəcəyi ərazidə texniki sərhəd işlərinin daha əvvəl görülməsi mümkündür. Lakin iki dövlətin ümumi sərhəd xəttinin müəyyənləşdirilməsi üzrə əsas siyasi və hüquqi proses ayrıca davam edir.
Azərbaycan-Ermənistan sərhədinin Qazax istiqamətində müəyyən hissəsinin həllindən sonra diqqət tədricən daha mürəkkəb ərazilərə yönələcək. Burada əsas məsələ yalnız xəritədə xətt çəkmək deyil. Sərhəd yaşayış məntəqələrindən, kənd təsərrüfatı sahələrindən, yolların və digər kommunikasiyaların keçdiyi ərazilərdən keçir.
Proses irəlilədikcə anklav və eksklav məsələsi də yenidən danışıqlar masasının əsas mövzularından birinə çevrilə bilər.
Azərbaycan-Ermənistan sərhədinin delimitasiyasında ən mürəkkəb məsələlərdən biri qarşılıqlı anklav və eksklavların taleyidir.
Azərbaycan ərazisində Ermənistanın nəzarətində olmuş Artsvaşen (Azərbaycanın Başkənd kəndi) və Ermənistan ərazisində yerləşən Azərbaycanın Kərki kəndi məsələsi uzun illərdir iki ölkənin gündəmindədir. Bundan başqa, Azərbaycanın Qazax rayonunun bəzi kəndlərinin və Ermənistanın Tavuş istiqamətindəki yaşayış məntəqələrinin yerləşməsi ilə bağlı məsələlər də sərhəd danışıqlarının həssas komponentlərindəndir.
Azərbaycanın mövqeyi baxımından burada əsas prinsip dəyişmir: dövlət sərhədi sovet dövrünün hüquqi əsasları və müvafiq xəritələr nəzərə alınmaqla müəyyənləşdirilməlidir. Ermənistan tərəfinin son dövrlərdə Kərki və digər ərazilərlə bağlı açıqlamaları da göstərir ki, bu mövzu artıq yalnız tarixçilərin və kartoqrafların müzakirəsi deyil, birbaşa siyasi danışıqların predmetidir.
Azərbaycan və Ermənistan arasında əldə olunan razılaşmalar regionun nəqliyyat xəritəsini dəyişdirmək potensialına malikdir. Ermənistan ərazisindən keçməklə Azərbaycanın əsas hissəsi ilə Naxçıvan arasında kommunikasiyanın qurulması ideyası artıq yalnız regional deyil, daha geniş beynəlxalq maraqların predmetinə çevrilib.
Bu baxımdan "Tramp Yolu" kimi təqdim olunan layihənin keçəcəyi ərazilərlə sərhəd delimitasiyasının paralel şəkildə gündəmə gəlməsi təbiidir. Lakin bu iki prosesi eyniləşdirmək də doğru olmaz. Sərhəd xəttinin hüquqi cəhətdən müəyyənləşdirilməsi bir proses, həmin xəttin yaxınlığından və ya üzərindən keçən nəqliyyat və kommunikasiya xətlərinin qurulması isə başqa prosesdir.
Azərbaycan və Ermənistan arasında sülh prosesinin ən mühüm sınaqlarından biri məhz sərhədin müəyyənləşdirilməsidir. Çünki siyasi bəyanatlarla əldə olunan razılaşmaların real həyatda necə işləyəcəyi ilk növbədə sərhəd xəttində özünü göstərəcək.
Delimitasiya və demarkasiya prosesinin uğurla başa çatması iki ölkə arasında uzun illər davam edən ərazi mübahisələrinin hüquqi müstəvidə bağlanmasına imkan yarada bilər. Bu isə sülh müqaviləsinin icrası üçün də mühüm baza formalaşdırar.
Şimaldan cənuba doğru irəliləyən sərhəd xətti boyunca hər yeni mərhələ daha mürəkkəb siyasi və hüquqi sualları gündəmə gətirəcək. Anklavlar, yaşayış məntəqələri, kommunikasiyalar və regional nəqliyyat layihələri də məhz həmin sualların əsas hissəsini təşkil edəcək.
Əgər tərəflər bu məsələləri qarşılıqlı razılaşmalar və konkret hüquqi mexanizmlərlə həll edə bilsələr, delimitasiya sadəcə xəritədə sərhəd çəkmək prosesi olmayacaq. O, Cənubi Qafqazda müharibədən sonrakı dövrün ən mühüm siyasi nəticələrindən birinə – iki dövlət arasında yeni sərhəd reallığının və daha uzunmüddətli sülh arxitekturasının formalaşmasına çevrilə bilər.
Ağarza Elçinoğlu
.jfif)
.webp)
